1. ADHD – (Attention Deficit Hiperactivity Disorder) – Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami uwagi, wg DSM – IV – Klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego;
  1. Zespół hiperkinetyczny lub zaburzenia hiperkinetyczne (Hiperkinetic Disorder), w Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorói Problemów Zdrowotnych rewizja dziesiąta (ICD-10)Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) (kod F. 90.0 zespoły nadpobudliwości ruchowej).

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami uwagi objawia się trwałymi sposobami zachowania układających się w charakterystyczną triadę objawów:

  1. problemy z utrzymaniem uwagi,
  2. problemy z kontrolą impulsywności,
  3. nadmierna ruchliwość.

             O zespole nadpobudliwości mówimy tylko wtedy, gdy objawy te są niewspółmierne do wieku i poziomu rozwoju dziecka, a także stają się przyczyną wyraźnych niepowodzeń w domu i szkole, niekorzystnie wpływają na życie rodzinne, naukę i rozwój dziecka, gdy przeszkadzają dziecku oraz jego otoczeniu w codziennym życiu.

Zaburzenia te występują trwale i niezależnie od sytuacji.

Zaburzenia uwagi przejawiają się:

  • krótkim czasem skupienia uwagi,
  • trudnościami w koncentracji,
  • nieumiejętnością wybrania tego, na czym w danym momencie należy się skupić (np. na wypowiedzi nauczyciela w klasie),
  • bardzo łatwym rozpraszaniem się pod wpływem zewnętrznych bodźców (np. wejście kogoś do klasy lub przejeżdżający samochód),
  • roztargnieniem,

a także:

  • gubieniem przedmiotów,
  • zapominaniem różnych rzeczy, gdyż, aby coś zapamiętać, trzeba najpierw na to zwrócić uwagę.

Dzieci nadpobudliwe koncentrują się w bardziej spokojnym otoczeniu, kiedy są izolowane od tego, co może je rozpraszać i kiedy bardzo jasno są określane, na czym mają się skupić. Pomocne jest wtedy, w trakcie trwania zadania, dodatkowe zachęcanie do jego wykonywania.

Problemy z impulsywnością i kontrolą zachowań przejawiają się:

  • wykonywaniem przez dziecko czynności bez przewidywania, jakie mogą być ich następstwa,
  • rozpoczynaniem wykonywania zadania bez całkowitego zrozumienia instrukcji,
  • często niewysłuchiwaniem instrukcji do końca,
  • kłopotami z wykonywaniem długoterminowych i złożonych prac,
  • trudnościami w uczeniu się z wcześniejszych doświadczeń i ogólnych zasad,
  • „gadatliwością”, przerywaniem innym, problemami z czekaniem na swoją kolej w grupowych sytuacjach (wtrącają się do wypowiedzi nauczyciela   lub innych dzieci nieustannie domagają się pytania),
  • krótszym okresem odwlekania działania (muszą zrobić natychmiast coś,  co przychodzi im do głowy i nie potrafią czekać na nagrodę i pochwałę),
  • częstszym niż inne dzieci uleganiem wypadkom, potłuczeniom, zranieniom (np. dzieci te wybiegają na ulicę nie sprawdziwszy, czy nadjeżdża samochód).

Generalnie dziecko najpierw coś robi, a później pomyśli.

Nadruchliwość to nadmierna ruchliwość, aktywność dziecka, nie połączona z wykonywaniem przez niego zadania i która jest irytująca i dokuczliwa dla będących wokół osób. Dziecko nadpobudliwe:

  • z trudnością pozostaje w jednym miejscu,
  • często biega,
  • skacze,
  • hałasuje,
  • wspina się na meble,
  • przeszkadza innym,
  • starsze dziecko wierci się, kręci na krześle,
  • ciągle rysuje i bazgrze,
  • obgryza paznokcie lub długopis,
  • często doświadcza poczucia wewnętrznego niepokoju.

Aktywność dziecka nadpobudliwego zwykle jest chaotyczna, nie służy określonemu celowi.

Problemy, które mogą się wiązać (wynikać) z ADHD:

  • słabsze osiągnięcia szkolne, osiągniecie niższego wykształcenia,
  • zaniżona samoocena,
  • osobowość antyspołeczna,
  • uzależnienie od alkoholu, narkotyków, papierosów,
  • kłopoty z utrzymaniem się w szkole, w powodu łamania panujących tam zasad,
  • zaburzenia zachowania,
  • depresja,
  • możliwość popełnienia samobójstwa,
  • rozwód.

Statystyki o ADHD:

  1. Zespół nadpobudliwości występuje na całym świecie we wszystkich kulturach. Jego częstość wśród dzieci w młodszym wieku szkolnym   jest oceniana na 3 do 10 % (w polskich podręcznikach wymienia się nawet wartość 10 do 15 %).
  2. (liczba klas 1/3 w szkole) x (ilość dzieci w klasie) x 10% = ilość dzieci, która prawdopodobnie powinna otrzymać fachową pomoc w powodu ADHD
  3. Według danych światowych, tylko 1/5 ogólnej liczby dzieci nadpobudliwych na świecie trafia pod opiekę specjalistycznego lecznictwa.
  4. U chłopców zespół nadpobudliwości występuje 6 razy częściej niż u dziewcząt, ale:
    chłopcy w porównaniu z dziewczynkami są bardziej agresywni i ruchliwi,
    • u dziewcząt zdecydowanym problemem są zaburzenia koncentracji uwagi, u chłopców zaś nieumiejętność usiedzenia w miejscu oraz kontrolowania swojego zachowania,
    • częściej u dziewcząt, niż u chłopców nie rozpoznaje się zespołu nadpobudliwości psychoruchowej.
  5. Rodzina:
    • 71 % krewnych dzieci, u których rozpoznano klinicznie nasilony zespół nadpobudliwości psychoruchowej, miało lub ma podobne objawy,
    • 32 – 50 % dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej miało w dzieciństwie rozpoznane to samo zaburzenie,
    • ok. 40 % dzieci z ADHD ma rodziców z przetrwałym (w dorosłe życie) zespołem nadpobudliwości psychoruchowej,
    • u 35 % dzieci z zespołem hiperkinetycznym to samo zaburzenie występuje u rodzeństwa,
    • w rodzinach dzieci ADHD częściej występują zaburzenia typu: depresja, nerwice, alkoholizm, zachowania antyspołeczne.

Przyczyny

Najnowsze badania:

  1. Hipoteza genetyczna – ADHD jest zaburzeniem przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Ryzyko wystąpienia zespołu nadpobudliwości wzrasta nawet do 50 %, gdy jedno z rodziców miało lub ma zespół hiperkinetyczny.
  2. Hipoteza neurobiologiczna. Stwierdzono, że płaty czołowe mózgu i jądra podkorowe u dzieci z ADHD są mniejsze niż u przeciętnych dzieci (zmniejszony jest dopływ krwi do płatów czołowych). Obszary te odpowiedzialne są za kontrolę zachowań i uwagę (płaty czołowe mózgu) oraz za przetwarzanie informacji i hamowanie reakcji automatycznych (jądra podkorowe mózgu). Ponadto część środkowa móżdżku (tzw. robak) jest słabiej wykształcona niż zazwyczaj (koordynacja ruchów i sterowanie motywacją).

W połowie lat 90-tych stwierdzono, że u osób z ADHD istnieje zaburzona równowaga pomiędzy dwoma podstawowymi neurotransmiterami – noradrenaliną i dopaminą. W ADHD częściej występuje zmiana w genie DAT1, kontrolującym system dopaminy w mózgu.

Dopamina odpowiada za stan gotowości do odbioru i przetwarzania danej informacji oraz ciągłą zdolność do koncentrowania się na jednym wybranym bodźcu (odrzucając niepotrzebne informacje).

Noradrenalina odpowiada za reakcję walki lub ucieczki, pozwala na szybkie rozpoznanie bodźca, skupienie na tym co nowe i niezwykłe. Jej niedobór powoduje niedocenianie zagrożenia, nadmiar zaś pozostawanie organizmu w stanie ciągłego pobudzenia.

Serotonina odpowiada za regulację naszego nastroju – zadowolenie, prawidłowy rytm snu, pozytywne myślenie, kontrolowanie zachowań. Jej niedobór stwierdza się u osób bardzo impulsywnych.

  1. Hipoteza alergiczna – obserwowano u dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej reakcję alergiczną na białko mleka, na różne pyłki, kurz, rozpuszczalniki. Stwierdzano również u tych dzieci także częściej katar sienny i astmę. Jednak należy uwzględnić również i to, że wystąpienie samej reakcji alergicznej może prowadzić do większego niepokoju i wzmożonej drażliwości.

sposoby pracy

           Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego terapia powinna być multimodalna, a jej elementy obejmować powinny:

  • oddziaływania psychospołeczne,
    • wyjaśnianie rodzicom i innym członkom rodziny istoty objawów ADHD, jego przebiegu i rokowania; poradnictwo w zakresie metod wychowawczych,
    • wyjaśnianie dziecku istoty zaburzenia, omawianie z nim kłopotów jakie miało w czasie badania; nakłanianie do obserwacji swojego zachowania,
    • wyjaśnianie nauczycielom istoty zaburzenia; współpraca ze szkoła,
    • metody psychoedukacyjne
    • skierowane do rodziców, np. „Szkoła dla rodziców i wychowawców” (A.Faber, E.Mazlish), metoda T. Gordona,
    • metody stymulacji rozwoju, np. „Metoda dobrego startu”, „Kinezjologia Edukacyjna Dennisona”, „Program korekcji zachowań T. Opolska, E. Potempska”, „Metoda W. Sherborne”, systemy żetonowe, „Turniej uśmiechniętych twarzy”, „Plan dnia”..
  • psychoterapia
    • terapia rodzin – jeśli rodzina jako całość ma znaczne trudności  w funkcjonowaniu,
    • terapia indywidualna lub grupowa dziecka – przeciwdziała ona niskiej samoocenie, pomaga rozwiązywać problemy z rówieśnikami, trening samoinstruowania,
    • trening umiejętności społecznych i terapia zaburzeń uwagi,
    • farmakoterapia – głównie leki zwiększające stężenie noradrenaliny, serotoniny i dopaminy
  • trójcykliczne leki przeciwdepresyjne (imipramina, klomipramina, dezypramina),
    • klonidyna (stosowana w nadciśnieniu u dorosłych),
    • moklobemid (stosowany u dorosłych w leczeniu depresji),
    • leki psychostymulujące – pochodne amfetaminy: metylfenidat (Ritalin), dekstramfetamina (Dexampex), pemolina (Cylert, Tradon)
    • neuroleptyki – lek ostatniej szansy: tiorydazyna (Thioridazin), haloperidolem (Haloperidol),

A ponadto:

  1. dieta,
  2. homeopatia,
  3. akupunktura,
  4. biofeedback,
  5. współpraca domu i szkoły

wskazówki pomocne w pracy z dzieckiem

  1. Nadmierna impulsywność:
  2. Oddzielcie dziecko, które kochacie od zachowanie, którego często nie aprobujecie.
  3. Zacznijcie od akceptacji dziecka takie, jakie jest.
    • powiedzcie, żeby dziecko napisało to, co chce wam teraz powiedzieć (gdy jesteście zajęci), porozmawiacie o tym później,
    • wymyślcie wspólnie z dzieckiem określony sygnał, który będzie znaczył „nie przerywaj”,
    • nauczcie dziecko, aby przed każdą czynnością zatrzymało się i policzyło   do trzech,
    • bawcie się z dzieckiem w grę „Co by było, gdyby...”,
    • w różnych sytuacjach zatrzymajcie się z dzieckiem na chwilę i poproście, aby odpowiedziało, co może dalej się zdarzyć,
    • zróbcie wspólnie tablice, które możecie umieszczać na drzwiach, np. „Jesteśmy zajęci”, „Umówiliśmy się, że nie wchodzisz bez pukania”.
  4. Nadruchliwość:
    • zapiszcie dziecko na zajęcia sportowe, może na początek indywidualne: bieganie, pływanie lub sporty walki, które rozwijają koncentrację.
  5. Zaburzenia uwagi:
    • stawiaj przed dzieckiem realne cele, np. by skupiło się przez 3 – 7 minut, a nie 45,
    • ogranicz ilość dochodzących do niego bodźców, np. zabawki w pobliżu, otwarte okno,
    • dostosuj tempo pracy do możliwości dziecka,
    • stosuj metody, które skupiają jego uwagę na tym, co uważamy w danej chwili za najważniejsze, np. mów to głośniej, powiedz „uwaga, to ważne”,
    • postarajcie się, aby dziecko popatrzyło na was, powiedzcie „posłuchaj, powiem ci coś bardzo ważnego”, „spójrz na mnie”, „zobacz”,
    • spróbujcie mówić tak, aby dziecko widziało wasze usta, kiedy do niego mówicie, wykonujcie różne gesty, które mobilizują jego uwagę, np. dotknięcie jego ręki, ramienia, pochylcie się, kucnijcie,
    • podawajcie dziecku pojedyncze instrukcje, polecenia, w sposób krótki   i jednoznaczny,
    • swoje oczekiwania formułujcie w sposób pozytywny, mówcie „posłuchaj mnie uważnie przez 3 minuty”, a nie „nie kręć się, nie rozmawiaj”,
    • oczekiwania formułujcie w sposób bardzo konkretny ,nie ogólny, zamiast „posprzątaj pokój”, powiedz „zbierz zabawki z podłogi, podnieś i postaw misia na półkę, ułóż zeszyty w szafce”,
    • kolejne polecenie wydawajcie dopiero wtedy, gdy dziecko skończy wykonywać poprzedni,
    • chwalcie każdy przejaw pożądanego zachowania,
    • wyciągajcie konsekwencje, z łamania reguł,
    • nie mówcie dziecku tego, czego sami nie znosicie wysłuchiwać, np. „ja w twoim wieku”, „twój kolega dawno już się nauczył”,
    • okazuj zrozumienie dla trudności i przeżyć dziecka, nawet wtedy, gdy nie zgadzacie się z jego uwagami i zachowaniem,
    • słuchaj tego, co dziecko do ciebie mówi, akceptuj jego uczucia (odzwierciedlanie),
    • pomóż mu zapanować nad uczuciami, zapytaj o uczucia, poproś by narysowało swoje uczucie lub pokazało je pantomimicznie,
    • sformułujcie i spiszcie jasno i konkretnie normy i zasady panujące w domu, w szkole, które dziecku dają poczucie pewności i bezpieczeństwa, a rodzicom i wychowawcom ułatwiają wychowanie dziecka,
    • spiszcie razem z dzieckiem plan dnia bardzo dokładnie,
    • pozwólcie dziecku ponieść konsekwencje złego zachowania,
    • przewidujcie, są sytuacje, które szczególnie wywołują jego niewłaściwe zachowania, np. długa podróż, przyjęcie u cioci, kościół,
    • pokażcie dziecku, jak naprawić zło,
    • definiujcie niepożądane zachowania,
    • przypomnij na 5-10 minut przed planowanym początkiem kolejnego punktu, że np. już zbliża się czas odrabiania lekcji, wyjścia do szkoły, itp.

Kolejne kroki w behawioralnym programie modyfikacji zachowań dziecka:

 Obiektywne zdefiniowanie, jakie zachowania stanowią problem

Dla dziecka

Dla rodziców, nauczycieli

  1. Ustalenie ważności tych zachowań problemowych
  2. Wybór jednego zachowania problemowego dziecka, nad którym będzie skupiała się praca (niekoniecznie musi być to najtrudniejsze)
  3. Dokładne określenie wszystkich wydarzeń związanych z występowaniem właśnie tego problemowego zachowania (kiedy, gdzie, jak, z kim). Określenie co występuje przed trudnym zachowaniem i jakie są jego rzeczywiste konsekwencje dla dziecka i jego otoczenia
  4. Ustalenie planu, w jaki sposób zachowanie zaburzające przekształcić w bardziej akceptowalne. Określenie metod wzmacniających i osłabiających dane zachowanie
  5. Upewnienie się, że plan jest całkowicie jasny dla wszystkich zainteresowanych, czy zostanie przez nich zaakceptowany. Określenie jak ma być wykonywany w praktyce
  6. Ustalenie częstości interwencji mających prowadzić do modyfikacji trudnych zachowań
  7. Omówienie zwykle występujących trudności. Wyjaśnienie, jak można im zapobiec
  8. Omówienie przeprowadzonych poza sesją interwencji. Nie skupianie się na innych zachowaniach problemowych
  9. Wyjaśnienie prawdopodobnych przyczyn sukcesu lub porażki próby modyfikacji
  10. Definiowanie niepożądanego zachowania dziecka
  11. Okoliczności
  12. Co dziecko osiąga tym zachowaniem
  13. Określenie zachowania pożądanego i możliwego dla dziecka
  14. Zachowania pożądane

Literatura:

  1. Beil B.: Dziecko grzeczne i niegrzeczne. Dlaczego dziecku potrzebne są wartości, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 2000.
  2. Bradshaw John: Zrozumieć rodzinę, Agencja Wydawnicza J. Santorski, Warszawa, 1995.
  3. Eichelberger W.: Jak wychować szczęśliwe dzieci, Agencja Wydawnicza TU, Warszawa, 1997.
  4. Faber A., Mazlish E.: Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały, jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły, Media Rodzina of Poznań, 1992.
  5. Faber A., Mazlish E.: Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w szkole i w domu, Media Rodzina of Poznań, 1996.
  6. Faber A., Mazlish E.: Rodzeństwo bez rywalizacji, Media Rodzina of Poznań, 1995.
  7. Faber A., Mazlish E.: Wyzwoleni rodzice, wyzwolone dzieci, Media Rodzina of Poznań, 1994.
  8. Gaś Z.B.: Wspomaganie rozwoju dziecka, Pracownia Wydawnicza Fundacji „Masz szansę”, Lublin, 1994.
  9. Ginott H.: Między rodzicami a dziećmi, Media Rodzina of Poznań, 2000.
  10. Gordon T.: Wychowanie bez porażek, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1996.
  11. Gordon T.: Wychowanie bez porażek w szkole, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1995.
  12. Gordon T.: Wychowanie w samodyscyplinie, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1995.
  13. Grzesiuk L., Trzebińska E.: Jak ludzie porozumiewają się?, Nasza Księgarnia, Warszawa, 1978.
  14. Harris T.A.: W zgodzie z sobą i z Tobą, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1987.
  15. Korczak J.: Jak kochać dzieci, Agencja Wydawnicza J. Santorski, Warszawa, 1992.
  16. Nartowska H.: Dzieci nadpobudliwe psychoruchowo, PZWS, Warszawa, 1972,
  17. Obuchowska I.: Kochać i rozumieć, Media Rodzina of Poznań, 1996.
  18. Prekop I., Schweizer Ch.: Niespokojne dzieci, Media of Rodzina, Poznań, 1997,
  19. RylkeH.: W zgodzie z sobą i z uczniem, WSiP, Warszawa, 1993.
  20. Sarfontein G,: Twoje nadpobudliwe dziecko, Prószyński i S-ka, Warszawa, 1999,
  21. Schafer U.: Dlaczego dzieci się wiercą, Wydawnictwo ERDA, Warszawa, 2001,
  22. Wolańczyk T., Kołakowski A., Skotnicka M.: Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci, Wydawnictwo BiFolium, Lublin, 1999,

Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli
ul. M. Karłowicza 4
20-027 Lublin
tel. 81 532 50 57
781 99 43 91
sekretariat-centrum@pceippp.pl

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna nr 7 w Lublinie
ul. M. Karłowicza 4
20-027 Lublin
tel. 81 532 80 78

sekretariat-ppp7@pceippp.pl

Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna w Bełżycach
ul. Fabryczna 2b
24-200 Bełżyce
tel. 81 517 27 78
sekretariat-belzyce@pceippp.pl

Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna w Bychawie
ul. Gen. Andersa 2
23-100 Bychawa
tel. 81 566 02 32
sekretariat-bychawa@pceippp.pl